Muzeum Poczty Polskiej w Gdańsku to oddział Muzeum Gdańska poświęcony funkcjonowaniu Poczty Polskiej na terenie Wolnego Miasta Gdańska w latach 1920–1939. Placówka gromadzi dokumenty drukowane, rękopiśmienne i materiały ikonograficzne oraz pamiątki związane z obroną polskiego urzędu pocztowo-telegraficznego w dniu wybuchu II wojny światowej. Ekspozycja kultywuje pamięć o obrońcach poczty i aktywności patriotyczno-społecznej Polaków działających w tamtym okresie.
Historia miejsca i budynku
Budynek muzeum stoi na historycznym obszarze Starego Miasta zwanym Zamczyskiem, rozciągającym się między ulicą Tartaczną, placem Obrońców Poczty Polskiej, Kanałem Raduni oraz Motławą, wzdłuż ulicy Wartkiej. Na tym terenie istniał przed wiekami gród namiestników i potem zamek komtura z czasów krzyżackich; zamek zaczęto wznosić około 1338 roku, a po jego zburzeniu w 1454 roku obszar przez dłuższy czas pozostał niezabudowany.
W 1629 roku w północnej części Zamczyska wzniesiono Dom Poprawy, który w 1790 roku przekształcono w więzienie. W XIX wieku na tym miejscu powstał Królewski Szpital Garnizonowy nr 2. Po I wojnie światowej, na mocy traktatu wersalskiego, wojska niemieckie opuściły Gdańsk, a część kompleksu przejęli Polacy zgodnie z decyzją polsko-gdańskiej komisji majątkowej.
Jak przebiegała obrona Poczty Polskiej 1 września 1939?
Pocztowe placówki polskie w Gdańsku powstały na podstawie traktatu wersalskiego i konwencji paryskiej; najważniejszą była Polski Urząd Pocztowo-Telegraficzny nr 1 przy placu Heweliusza, połączony linią telefoniczną z Polską. Rankiem 1 września 1939 około godziny 4:45 oddziały Policji Porządkowej oraz formacje SS zaatakowały budynek; pierwszy szturm został odparty przez pocztowców przy użyciu m.in. ognia z broni maszynowej i granatów.
Niemieckie natarcia wznowiono po kilku próbach. Dowodzenie przejął Oberst der Polizei Willi Bethke, użyto pojazdów opancerzonych ADGZ i artylerii. Po serii ataków i po wdarciu się części napastników pocztowcy schronili się w piwnicach, do których Niemcy wpompowali paliwo i je podpalili. Około godziny 19 pocztowcy podjęli decyzję o kapitulacji; dyrektor Jan Michoń, niosący białą flagę, został zastrzelony, a naczelnik Józef Wąsik zginął w wyniku ataku miotaczem ognia. Aresztowanych pocztowców skazano na karę śmierci, którą wykonano 5 października 1939.
Główne sale i kluczowe zbiory
Sala główna muzeum koncentruje się na obronie Urzędu Pocztowo-Telegraficznego Gdańsk 1. W tej sali pokazano wspomnienia świadków przy maszynie do pisania, kopię dokumentu z 3 lipca 1939 roku autorstwa Polizeiobermeistra Ericha Goertza, który planował udział 150 policjantów w zajęciu budynku, oraz replikę niemieckiej armaty polowej 7,5 cm Le.IG 18 — dwa takie działa ostrzeliwały gmach 1 września.
W nowszych częściach ekspozycji znajdują się przedmioty odnalezione podczas ekshumacji w 1991 roku: medaliki, okulary, złota obrączka, fragmenty mundurów oraz guzik z orzełkiem z widocznym śladem przestrzału. W Pokoju naczelnika odtworzono wygląd miejsca pracy urzędnika z międzywojnia: biurko, przybory kancelaryjne, spluwaczka i fotografie z 1928 roku. Zwiedzający zobaczą też dawne urządzenia telekomunikacyjne — dalekopis, telegraf Hughesa — oraz znaczki i listy ostemplowane przez urzędy Poczty Polskiej w Gdańsku.
Sala Polonii Gdańskiej dokumentuje działalność polskich organizacji i szkół w Wolnym Mieście Gdańsku; eksponowane są sztandary, czapki, świadectwa szkolne i dokumenty organizacji takich jak Gmina Polska, Związek Polaków czy Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”. W zbiorach znajduje się też talerz z Continental Hotel związany z internowaniem polskich oficerów oraz zabytkowy telefon, przez który udostępniona jest opowieść Franza Poguttkego.
Otoczenie i upamiętnienia
Przed wejściem i na dziedzińcu dawnej poczty umieszczono tablice ku czci obrońców, najstarszą odsłonięto już w 1946 roku. Na placu Obrońców Poczty Polskiej stoi Pomnik Obrońców Poczty Polskiej odsłonięty 1 września 1979; przedstawia umierającego pocztowca, któremu bogini zwycięstwa Nike podaje karabin, oraz elementy symboliczne — gołębie i wysypujące się listy.
Do założenia pomnikowego dołączono fale z kamiennej kostki z wyobrażeniem orderu Virtuti Militari i pieczęci Dyrekcji Okręgu Poczt i Telegrafu RP. Na murze dziedzińca umieszczono brązową płaskorzeźbę z 1979 roku i tablicę upamiętniającą nadanie obrońcom tytułów honorowego obywatela Gdańska w 1998 roku. Pod murem, pod którym w 1939 roku stali wzięci do niewoli pocztowcy, w 2005 roku umieszczono cegiełki z odciskami dłoni — Pomnik Łączący Pokolenia.
Informacje praktyczne
- Adres: plac Obrońców Poczty Polskiej 1/2, 80-800 Gdańsk — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: pn, śr–nd 10:00–18:00, wt 9:00–18:00
- Telefon: +48585733128
- Strona internetowa: muzeumgdansk.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,5 (1 408 opinii)
