Bazylika Mariacka stoi na placu między ulicami Piwną, Chlebnicką i św. Ducha; od strony Motławy do jednej z bram prowadzi ulica Mariacka. Budowę kościoła rozpoczęto w 1343 roku, a prace trwały do początku XVI wieku. Świątynia należy do późnej odmiany gotyku ceglanego i jest trzecią pod względem objętości świątynią na świecie wykonaną z cegły.
Jak powstała i jak się rozwijała?
Pierwszy kamień budowy położono 23 marca 1343 roku. Prace prowadzono równocześnie od wschodu i zachodu, co zaowocowało rozbudowanym korpusem nawowym i niską wieżą-dzwonnicą od zachodu. W kolejnych dekadach zmieniano pierwotne założenia przestrzenne: pod koniec XIV wieku wprowadzono halowy transept i rozbudowano prezbiterium.
W XV wieku podwyższono wieżę i wieżyczki sygnaturkowe, a pod koniec stulecia przekształcono dawną bazylikową nawę w układ halowy. Ostateczne sklepienia świątyni — gwiaździste, sieciowe i kryształowe — wykonano między 1498 a 1502 rokiem; ostatni zwornik zamontowano 28 lutego 1502 roku.
Jakie zmiany przyniosły reformacja i wieki późniejsze?
Reformacja dotarła do Gdańska po 1517 roku. Pierwsze nabożeństwo protestanckie w farze odbyło się w 1529 roku. Od 1572 do 1945 roku kościół służył gminie luterańskiej, choć jeszcze w XVII wieku proboszczami byli katoliccy duchowni wyznaczani przez króla. W tym czasie we wnętrzu umieszczano nowe organy, chrzcielnicę i ambonę oraz liczne epitafia i obrazy fundowane przez gdański patrycjat.
Co widać w architekturze i we wnętrzu?
Bazylika zachowała w dużym stopniu gotycki układ przestrzenny i elewacje ceglane. Wnętrze oświetlają 37 dużych okien, a przypory umieszczone wewnątrz pozwoliły na urządzenie 29 kaplic w przestrzeniach między podporami. Nawy przykryto różnymi typami sklepień, co nadaje wnętrzu złożony rytm przestrzenny.
Wystrój tworzą liczne zabytki średniowieczne i nowożytne. Do wymienionych dzieł należą m.in. Ołtarz Koronacji Marii, Piękna Madonna Gdańska, Pietà, ołtarz św. Barbary, Tablica Dziesięciorga Przykazań oraz zegar astronomiczny.
Jakie zniszczenia dotknęły świątynię i jak ją odbudowano?
W marcu 1945 roku podczas walk o Gdańsk spłonęły drewniane konstrukcje dachów, zawaliło się 40% sklepień, a część dzwonów, w tym największy Gratia Dei odlany w 1453 roku, stopiła się. Po wojnie rozpoczęto odgruzowywanie i zabezpieczanie konstrukcji; prace odbudowawcze prowadzono od 1946 roku. Świątynię poświęcono i przekazano wiernym 17 listopada 1955 roku.
W kolejnych dekadach przeprowadzono renowacje konstrukcyjne i konserwacje zabytków. Papież Paweł VI podniósł kościół do godności bazyliki mniejszej 20 listopada 1965 roku. W 1987 roku świątynia stała się konkatedrą, a od 1992 roku należy do metropolii gdańskiej.
W latach 2017–2018 przeprowadzono prace elewacyjne i wymianę pokrycia dachowego obejmujące ponad 7 tys. m2 dachu oraz około 100 tys. dachówek; koszt prac wyniósł 15 mln zł brutto. Największy remont po odbudowie powojennej prowadzono przez trzy lata i zakończono w 2020 roku; jego koszty sięgnęły prawie 20 mln zł. Od 2019 roku odnawiana jest kamienna posadzka z płyt nagrobnych kryjących miejsca pochówku około 6 tys. osób.
Co potwierdzają znaleziska i ruchome zabytki?
W trakcie prac konserwatorskich odkryto fragmenty gotyckiej polichromii oraz elementy architektoniczne o starszym rodowodzie. W 2020 roku podczas remontu elewacji odkryto kamienny próg bramy, który może pochodzić z rozebranego zamku krzyżackiego; fragmenty te przypominają elementy zamku w Malborku.
W 2016 roku do świątyni przybyło około 460 tys. osób.
Informacje praktyczne
- Adres: Podkramarska 5, 80-834 Gdańsk — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: nd 13:00–17:00, pn–sob 8:00–17:00
- Telefon: +48583013982
- Strona internetowa: bazylikamariacka.gdansk.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,7 (20 851 opinii)
